Wprowadzenie i etiologia OZZP

Ostre zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych (OZZP) należy do najczęściej występujących chorób w populacji. Dorośli chorują przeciętnie 2–5 razy w roku, dzieci nawet do 10 razy w roku.
W zdecydowanej większości przypadków (ponad 98%) choroba ma podłoże wirusowe (rinowirusy, koronawirusy, wirusy grypy). Zakażenie bakteryjne rozwija się jedynie u 0,5–2% pacjentów, zazwyczaj jako następstwo infekcji wirusowej.

Klasyfikacja kliniczna i diagnostyka

Do rozpoznania OZZP konieczne jest stwierdzenie co najmniej 2 z następujących objawów:

  • niedrożność nosa,
  • wydzielina z nosa (katar przedni lub tylny),
  • ból lub uczucie rozpierania w obrębie twarzy,
  • upośledzenie bądź utrata węchu,
  • u dzieci zamiast utraty węchu – kaszel;

Przy czym jednym z objawów powinna być niedrożność nosa lub wydzielina z nosa.

Najczęstsze objawy OZZP u dorosłych to:

  • niedrożność nosa (do 97% przypadków),
  • obecność wydzieliny w nosie,
  • ból i rozpieranie twarzy,  
  • bóle głowy oraz utrata węchu.

U dzieci obraz kliniczny bywa mniej typowy:

  • kaszel (zamiast utraty węchu) jest dominującym objawem,
  • gorączka i ropna wydzielina z nosa mogą sugerować bakteryjny charakter infekcji,
  • rzadziej występują ból twarzy i zaburzenia węchu.

OZZP dzielimy na:

  • Wirusowe (przeziębienie): objawy trwają krócej niż 10 dni.
  • Powirusowe: nasilenie objawów po 5 dniach lub ich utrzymywanie się dłużej niż 10 dni (ale krócej niż 12 tygodni).
  • Bakteryjne: rozpoznawane przy obecności co najmniej 3 z 5 kryteriów: ropna wydzielina, silny ból miejscowy, gorączka powyżej 38°C, podwyższone CRP/OB, przebieg dwufazowy („pogorszenie po poprawie”).

Główne wskazówki dotyczące leczenia

Na początkowym etapie OZZP (w fazie  wirusowej – do 10 dni) pacjentowi należy zalecać wyłącznie leczenie objawowe: leki obkurczające, przeciwbólowe (NLPZ, paracetamol), płukanie nosa solą fizjologiczną oraz fitoterapię. Na tym etapie antybiotykoterapia nie jest wskazana.

Zastosowanie leków obkurczających błonę śluzową nosa

W leczeniu niedrożności nosa, będącej głównym objawem OZZP, kluczowe miejsce zajmują leki obkurczające naczynia krwionośne błony śluzowej (sympatykomimetyki). Powodują one szybką redukcję obrzęku, poprawę drożności nosa i zmniejszenie wysięku. Ich działanie pojawia się już
po pierwszej minucie i trwa od kilku do 12 godzin. Do dyspozycji mamy różne substancje w postaci preparatów doustnych lub donosowych:

  • pochodne fenyloetyloaminy: efedryna (doustne, donosowe), pseudoefedryna (doustne), fenylefryna (doustne, donosowe),
  • pochodne imidazoliny (donosowe): ksylometazolina, oksymetazolina, nafazolina, tertyzolina.

Wytyczne zwracają szczególną uwagę na połączenie chlorowodorku ksylometazoliny z deksopantenolem w postaci aerozolu. Ksylometazolina, jako agonista receptorów α-adrenergicznych, szybko (nawet po jednej minucie) redukuje obrzęk i wysięk. Deksopantenol działa nawilżająco, wspiera regenerację uszkodzonego nabłonka i przyspiesza gojenie.

Leki obkurczające błonę śluzową nosa nie powinny być stosowane dłużej niż 5-7 dni (niektóre można stosować do 10 dni).

Preparaty ziołowe w OZZP

Leki pochodzenia roślinnego rekomendowane są w wirusowym i powirusowym OZZP. Substancje wymieniane w wytycznych to m.in.:

  • 1,8-cyneol,
  • BNO1016,
  • SHA-10 (ekstrakt z brodziuszki wiechowatej).

Wytyczne podkreślają znaczenie 1,8-cyneolu, który pomaga w wygaszaniu stanu zapalnego w drogach oddechowych na każdym etapie trwania infekcji. Zmniejsza nadprodukcję gęstej wydzieliny, poprawia klirens śluzowo-rzęskowy oraz wykazuje działanie przeciwdrobnoustrojowe.

Preparaty pochodzenia roślinnego mogą być stosowane zarówno w monoterapii, jak i w leczeniu skojarzonym. Charakteryzują się korzystnym  profilem bezpieczeństwa oraz możliwością długoterminowego stosowania.

Glikokortykosteroidy donosowe i antybiotyki

Donosowe glikokortykosteroidy (GKS) takie jak mometazon czy flutikazon są zalecane głównie w fazie powirusowej (objawy > 10 dni). Skutecznie redukują stan zapalny i obrzęk, a ich optymalna skuteczność w OZZP wymaga stosowania dwa razy na dobę.

Skuteczność GKS donosowych u dzieci w powirusowym OZZP nie jest tak dobrze udokumentowana jak u dorosłych, a ich stosowanie poniżej drugiego roku życia nie jest zalecane.

Antybiotykoterapia (lekiem z wyboru jest amoksycylina) powinna być zarezerwowana wyłącznie dla potwierdzonego bakteryjnego OZZP. Nieuzasadnione stosowanie antybiotyków w infekcjach wirusowych nie zapobiega powikłaniom, a sprzyja narastaniu oporności bakterii.

Objawy alarmowe

Pacjent powinien otrzymać informację o objawach alarmowych, których wystąpienie wymaga pilnej ponownej oceny lekarskiej lub zgłoszenia się do szpitalnego oddziału ratunkowego. Są to:

  • obrzęk lub zaczerwienienie powiek, przemieszczenie gałki ocznej,
  • podwójne widzenie lub pogorszenie ostrości wzroku,
  • silny, jednostronny ból głowy lub obrzęk czoła,
  • objawy neurologiczne, sztywność karku lub zaburzenia świadomości.


Artykuł na podstawie:
Arcimowicz M. et al, Wytyczne dotyczące postępowania diagnostyczno – terapeutycznego w zapaleniu błony śluzowej nosa i zatok przynosowych u dorosłych i dzieci, Lekarz POZ 4/2025