Niedowidzenie, którego można nie zauważyć

Dziecko nie zawsze powie, że widzi gorzej. Nie dlatego, że nie chce. Często po prostu nie wie, że można widzieć inaczej. Szczególnie w przypadku jednostronnego niedowidzenia lepiej widzące oko może pozwalać dziecku sprawnie funkcjonować w codziennym życiu. Właśnie dlatego hasło Ogólnopolskiej Kampanii Wczesnego Wykrywania Ambliopii u Dzieci „MAMO, ja Ci nie powiem, że NIE WIDZĘ” (obejmującej intensywne działania medialne w okresie od 8 do 15 października 2026r.) tak dobrze oddaje istotę problemu. Ambliopia może rozwijać się bez wyraźnych objawów dostrzegalnych dla otoczenia. Dlatego znaczenie ma nie tylko wykonywanie badań przesiewowych, ale również ich jakość oraz zapewnienie dziecku odpowiedniej ścieżki dalszej, specjalistycznej diagnostyki.

Czym dokładnie jest ambliopia?

Ambliopia, czyli niedowidzenie, jest zaburzeniem rozwoju widzenia powstającym w okresie plastyczności układu wzrokowego. Nie jest przy tym problemem marginalnym. Dostępne dane wskazują, że w populacji europejskiej dotyczy około 2,6–3,7% dzieci, choć częstość jej występowania różni się w zależności od badanej populacji i przyjętych kryteriów diagnostycznych [1]. Szczególnym wyzwaniem pozostaje jednostronna ambliopia, ponieważ dziecko może przez długi czas funkcjonować bez zauważalnych trudności – lepiej widzące oko kompensuje obniżoną funkcję drugiego. Brak zgłaszanych objawów nie oznacza więc braku problemu. Do jej najczęstszych przyczyn należą zez, nieskorygowane wady refrakcji, szczególnie różnowzroczność, oraz zaburzenia ograniczające powstawanie prawidłowego obrazu na siatkówce. W zależności od mechanizmu powstawania wyróżnia się m.in.:
• ambliopię zezową,
• anizometropijną,
• refrakcyjną,
• deprywacyjną.

Jeśli problemowi towarzyszy widoczny zez, rodzic ma szansę zauważyć go stosunkowo szybko. Znacznie trudniejsza jest sytuacja, gdy oczy wyglądają prawidłowo, a występuje istotna asymetria funkcji wzrokowej. Dziecko nie musi zgłaszać żadnych dolegliwości. Zapytane: „Czy dobrze widzisz?”, prawdopodobnie odpowie, że tak. I z jego perspektywy będzie to odpowiedź prawdziwa. Nie zna przecież innego sposobu widzenia. Dlatego brak zgłaszanych objawów nie oznacza braku problemu.

Na co zwrócić uwagę rodzicom?

Choć ambliopia może długo pozostawać niezauważona, istnieją sytuacje, które powinny zwiększyć czujność zarówno rodziców, jak i osób sprawujących opiekę nad dzieckiem. Należą do nich m.in. nieprawidłowe ustawienie oka lub oczu, niechęć do zasłaniania jednego z nich, ustawianie głowy w nietypowej pozycji podczas patrzenia, przysuwanie się do oglądanych przedmiotów czy trudności w zadaniach wymagających precyzyjnej oceny wzrokowej. Trzeba jednak podkreślić, że brak takich zachowań nie wyklucza problemu. Szczególnie w przypadku różnowzroczności dziecko może przez długi czas funkcjonować bez widocznych dla otoczenia trudności. Dlatego obserwacja dziecka przez rodzica, choć niezwykle cenna, nie może zastąpić oceny funkcji wzrokowych.

Rola badań przesiewowych

Celem badania przesiewowego nie jest postawienie diagnozy. Jego zadaniem jest identyfikacja dzieci, u których istnieje podejrzenie nieprawidłowości lub obecności czynników ryzyka i które wymagają dalszej diagnostyki. Polskie dane pokazują, jak duża może być skala takich potrzeb. W badaniu przeprowadzonym w województwie lubelskim, obejmującym 1049 dzieci w wieku 7–9 lat, 109 dzieci – około 10,4% badanej grupy – zostało skierowanych po przesiewie do dalszej diagnostyki okulistycznej [2]. W innym polskim programie badań przesiewowych dzieci w wieku wczesnoszkolnym, którego wyniki opublikowano w 2025 roku, dalszej oceny okulistycznej wymagało 23,28% badanych [3]. Wyników tych nie można porównywać bezpośrednio ze względu na różnice w protokołach, badanych populacjach oraz kryteriach skierowania, pokazują jednak, że przesiew może wyłonić znaczącą grupę dzieci wymagających pogłębionej diagnostyki.

Wynik to dopiero początek

Każde dziecko powinno być zbadane przez okulistę dziecięcego najlepiej do 3. roku życia, aby mieć szansę na pełne widzenie w życiu dorosłym. Wiele wad wzroku można wykryć tylko dzięki badaniu z porażeniem akomodacji, którego pediatra nie wykonuje. W przypadku braku dostępu do okulisty warto skonsultować się z ortoptystą [4]. Nieprawidłowy wynik powinien uruchamiać jasno określoną ścieżkę dalszego postępowania. W zależności od charakteru stwierdzonych nieprawidłowości dziecko powinno zostać skierowane do odpowiedniego specjalisty, a w przypadku podejrzenia ambliopii – objęte pełną diagnostyką pozwalającą ustalić jej przyczynę i zaplanować dalsze postępowanie. W przypadku ambliopii czas ma szczególne znaczenie. Mówimy bowiem o zaburzeniu dotyczącym rozwijającego się układu wzrokowego. Odpowiednio wczesne rozpoznanie przyczyny niedowidzenia i wdrożenie właściwego postępowania pozwalają wykorzystać jego plastyczność.
Nie oznacza to jednak, że po osiągnięciu określonego wieku leczenie nie może przynieść poprawy. Badania Pediatric Eye Disease Investigator Group wykazały możliwość poprawy ostrości wzroku również u części starszych dzieci z ambliopią [5]. Wczesne wykrycie pozostaje jednak szczególnie istotne, ponieważ pozwala rozpocząć postępowanie na wcześniejszym etapie rozwoju układu wzrokowego.
Dlatego sukcesem programu przesiewowego nie jest wyłącznie liczba przebadanych dzieci. Sukcesem jest dziecko, u którego odpowiednio wcześnie zauważono problem i które dzięki temu trafiło do dalszej diagnostyki i właściwego postępowania.

Kampania, która zwróciła uwagę na ambliopię

W 2025 roku wystartowała Ogólnopolska Kampania Wczesnego Wykrywania Ambliopii u Dzieci „MAMO, ja Ci nie powiem, że NIE WIDZĘ”. Jej intensywne działania prowadzono pomiędzy Światowym Dniem Wzroku a Dniem Świadomości Ambliopii. Kampania połączyła środowisko specjalistów z przekazem skierowanym bezpośrednio do rodziców i opiekunów. Jednym z jej najbardziej rozpoznawalnych elementów stały się publikowane w mediach społecznościowych zdjęcia osób z zasłoniętym jednym okiem. Prosty gest pozwolił zwrócić uwagę na problem, który u dziecka może przez długi czas pozostawać niewidoczny dla otoczenia. Do inicjatywy dołączały placówki ochrony zdrowia, specjaliści, organizacje i partnerzy społeczni, a przekaz dotyczący ambliopii wyszedł daleko poza gabinety osób zawodowo zajmujących się wzrokiem.



Autorki artykułu:

mgr inż. Magdalena Rogowska-Roszczyk
ortoptystka, optyk dyplomowany
II Wiceprezes Polskiego Towarzystwa Ortoptycznego im. prof. Krystyny Krzystkowej

mgr inż. Dominika Zdebik
ortoptystka, optometrystka
Sekretarz Polskiego Towarzystwa Ortoptycznego im. prof. Krystyny Krzystkowej

Piśmiennictwo:

  1. Fu Z, Hong H, Su Z, Lou B, Pan CW, Liu H. Global prevalence of amblyopia and disease burden projections through 2040: a systematic review and meta-analysis. Br J Ophthalmol. 2020 Aug;104(8):1164-1170. doi: 10.1136/bjophthalmol-2019-314759.
  2. Regulski P, Rejdak R, Niezgódka M, Iwański M. Artificial intelligence enhanced ophthalmological screening in children: insights from a cohort study in Lubelskie Voivodeship. Sci Rep. 2024; 14(1): 254. doi: 10.1038/s41598-023-50665-5.
  3. Stanienda-Sokół K i wsp. Screening tests for early school-age children. Ophthatherapy. 2025; 12, 3(47): 201-205. doi: 10.24292/01.OT.060825.
  4. https://ambliopia.pl/kampania-spoleczna/ (dostęp 09.10.2026)
  5. Scheiman MM i wsp. Randomized trial of treatment of amblyopia in children aged 7 to 17 years. Arch Ophthalmol. 2005, 123(4):437-47. doi: 10.1001/archopht.123.4.437.