Kontrola urodzin w Europie – czy jest optymalna?

W Europie 17 do nawet 50% ciąż jest nieplanowanych. Z tego 60% kobiet deklaruje, że stosowały antykoncepcję bądź inne szeroko pojmowane metody planowania rodziny w momencie zapłodnienia. Najczęściej w nieplanowaną ciążę zachodzą nastolatki, kobiety mające przeciwwskazania medyczne do niektórych form antykoncepcji oraz kobiety wchodzące w okres okołomenopauzalny.[3]

W odpowiedzi na ten problem powstała tzw. tabletka „dzień po”. EC (emergency contraception)
-antykoncepcja postkoitalna, to metoda antykoncepcji, która może zostać użyta w celu zapobieżenia ciąży w pierwszych kilku dniach po stosunku. Jest przeznaczona do stosowania w sytuacjach wyjątkowych (awaryjnych) takich jak np.: stosunek płciowy bez zabezpieczenia (UPSI – unprotected sexual intercourse), nieskuteczność antykoncepcji lub jej niewłaściwe użycie (np. pominięcie tabletki lub pęknięta prezerwatywa), gwałt lub wymuszony stosunek.

Historia powstania i rozwój antykoncepcji postkoitalnej

Jedną z pierwszych metod antykoncepcji postkoitalnej była wprowadzona w 1974 roku Metoda Yuzpe. Polegała ona na dwukrotnym podaniu dużej dawki estrogenu i progestagenu co powodowało utrudnienie zetknięcia się komórki jajowej z plemnikiem i zasadnicze zmiany w błonie śluzowej macicy uniemożliwiające zagnieżdżenie się zarodka.[4]

Metoda ta została obecnie wyeliminowana przez skuteczniejsze i obciążone mniejszymi efektami ubocznymi metody jednodawkowe. Obecnie w Polsce do antykoncepcji w przypadkach nagłych zarejestrowane są dwie substancje: lewonorgestrel i octan uliprystalu.

Lewonorgestrel i octan uliprystalu  – mechanizm działania i skuteczność

Lewonorgestrel to lewoskrętny stereoizomer norgestrelu wykazujący działanie podobne do progesteronu, ale bardziej wybiórcze.[5] Działa głównie poprzez zapobieganie owulacji i zapłodnieniu, o ile stosunek płciowy miał miejsce w okresie przedowulacyjnym, kiedy prawdopodobieństwo zapłodnienia jest największe. Nie jest skuteczny, jeśli proces implantacji już się rozpoczął.

Pojedyncza dawka 1500 mikrogramów lewonorgestrelu przyjęta w ciągu 72 godzin od niezabezpieczonego stosunku zapobiega ciąży w 84%.[6]

Octan uliprystalu jest doustnym, syntetycznym, selektywnym modulatorem receptora progesteronowego o wysokim powinowactwie wiązania do tego receptora u ludzi. Działa poprzez hamowanie lub opóźnianie owulacji. Dane farmakodynamiczne pokazują, że zażyty nawet bezpośrednio przed spodziewaną owulacją jest w stanie opóźnić pękanie pęcherzyków u części kobiet.

Wyniki badań klinicznych wskazują, że skuteczność octanu uliprystalu jest równoważna ze skutecznością lewonorgestrelu u kobiet, które przyjęły produkt w czasie od 0 do 72 godzin po stosunku płciowym bez zabezpieczenia. Po zestawieniu danych z badań klinicznych za pomocą meta-analizy, ryzyko zajścia w ciążę po zażyciu octanu uliprystalu uległo znacznemu zmniejszeniu w porównaniu do lewonorgestrelu (p=0,046).

Badania kliniczne potwierdzają także skuteczność octanu uliprystalu zażytego do 120 godzin po stosunku płciowym bez zabezpieczenia. U kobiet, które zastosowały antykoncepcję w przypadkach nagłych i zażyły octan uliprystalu w czasie od 48 do 120 godzin po stosunku płciowym bez zabezpieczenia częstość ciąży wyniosła 2,1%.[7]

Skuteczność obu substancji może być zmniejszona u kobiet z wysoką masą ciała.[6,7]

Pigułka „dzień po” – bezpieczeństwo stosowania

Jeżeli chodzi o bezpieczeństwo, świadczy o nim między innymi zakres przeciwskazań do stosowania obu leków. Obejmuje on jedynie nadwrażliwość na substancję czynną lub jakąkolwiek substancję pomocniczą. Do najczęściej zgłaszanych reakcji niepożądanych po zastosowaniu antykoncepcji postkoitalnej należą: bóle głowy, nudności, bóle brzucha i bolesne miesiączkowanie. Nie zgłoszono ciężkich działań niepożądanych po przyjęciu nawet dużych dawek żadnej z wymienionych substancji. Przedawkowanie może spowodować nudności oraz krwawienie z macicy.[6,7]

Antykoncepcja postkoitalna a kontynuacja stałej antykoncepcji hormonalnej

Przyjęcie tabletki „dzień po” nie stanowi przeciwwskazania do kontynuacji stałej antykoncepcji hormonalnej, jednak produkt ten może zmniejszyć jej działanie antykoncepcyjne. Dlatego po zastosowaniu antykoncepcji w przypadkach nagłych zaleca się stosowanie miejscowej metody barierowej (np. prezerwatywa, krążek dopochwowy, środki plemnikobójcze, kapturek naszyjkowy) do momentu wystąpienia następnego krwawienia miesiączkowego.[5,6]

Antykoncepcja postkoitalna a ciąża, karmienie piersią i płodność

Zarówno lewonorgestrelu, jak i octanu uliprystalu nie należy podawać kobietom w ciąży. Pamiętajmy jednak, że nie powodują one przerwania istniejącej ciąży. Dane epidemiologiczne nie wskazują na występowanie jakichkolwiek działań niepożądanych dotyczących płodu. W badaniach na zwierzętach nie stwierdzono wpływu teratogennego.[6,7]

Lewonorgestrel i octan uliprystalu przenikają do mleka matki karmiącej. Nie badano ich wpływu na noworodki/niemowlęta. Nie można jednak wykluczyć potencjalnego zagrożenia dla dziecka karmionego piersią. W przypadku lewonorgestrelu zalecane jest więc przyjęcie tabletki bezpośrednio po karmieniu i unikanie karmienia piersią co najmniej przez 8 godzin, natomiast w przypadku octanu uliprystalu karmienie piersią nie jest zalecane przez jeden tydzień po przyjęciu leku. W tym czasie zaleca się odsysanie i odrzucanie mleka w celu stymulacji laktacji.[6,7]

Lewonorgestrel i octan uliprystalu zwiększają możliwość wystąpienia zaburzeń cyklu miesiączkowego, co w niektórych przypadkach może powodować zmiany okresu płodności. Brak jest danych dotyczących długotrwałego wpływu na płodność. Po zastosowaniu produktu należy spodziewać się szybkiego powrotu płodności.[6,7]

Lewonorgestrel i octan uliprystalu – dawkowanie i sposób podawania

Przyjęcie pigułki „dzień po” powinno nastąpić jak najszybciej po odbyciu niezabezpieczonego stosunku. Maksymalny czas wynosi 72 godziny w przypadku lewonorgestrelu i 120 godzin w przypadku octanu uliprystalu. Tabletkę można przyjąć niezależnie od posiłku w dowolnym dniu cyklu miesiączkowego (pod warunkiem, że miesiączka nie jest opóźniona). Jeżeli w ciągu trzech godzin od przyjęcia leku wystąpią wymioty, należy natychmiast przyjąć jeszcze jedną tabletkę.

Antykoncepcja w przypadkach nagłych jest metodą do stosowania sporadycznego i nie powinna zastępować innych, regularnych metod antykoncepcji. Nie zbadano bezpieczeństwa stosowania
i skuteczności produktów po podaniu wielokrotnym w tym samym cyklu miesiączkowym, dlatego też nie zaleca się wielokrotnego stosowania w tym samym cyklu miesiączkowym. Nie zaleca się także jednoczesnego stosowania produktów zawierających octan uliprystalu i lewonorgestrel.[6,7]

Piśmiennictwo

  1. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczące wskazań i bezpieczeństwa stosowania antykoncepcji hormonalnej oraz wewnątrzmacicznej, Ginekol Pol. 2014, 85, 234-239
  2. Bearak J. et al., Unintended pregnancy and abortion by income, region, and the legal status of abortion: estimates from a comprehensive model for 1990–2019, Lancet Glob Health 2020;8: e1152–61
  3. Sarnik S. et al., Poradnictwo antykoncepcyjne w Polsce,  Forum Położnictwa i Ginekologii, 29 czerwca 2018, https://www.forumginekologii.pl/artykul/poradnictwo-antykoncepcyjne-w-polsce, dostęp 24.01.2024
  4. Antykoncepcja awaryjna WYTYCZNE POSTĘPOWANIA KLINICZNEGO DLA LEKARZY POŁOŻNIKÓW I GINEKOLOGÓW ACOG Practice Bulletin, numer 112, maj 2010 (Zastępuje Practice Bulletin nr 69 z grudnia 2005)
  5. https://indeks.mp.pl/leki/desc.php?id=498, dostęp 24.01.2024
  6. ChPL ESCAPELLE, 1,5 mg, tabletka ulegająca rozpadowi w jamie ustnej.
  7. Chpl ellaOne, https://ec.europa.eu/health/documents/community-register/2014/20141001129545/anx_129545_pl.pdf, dostęp 24.01.2024